Programmatoelichting Rachmaninoff  Paganini-rapsodie 

Anna Meredith: Nautilus
Nautilus (2011; orkestversie 2021)

Een orkeststuk schrijven met de impact van een rockconcert of snoeiharde dance: Anna Meredith deed het met Nautilus en verrijkte zo het orkestrepertoire met een ronduit bizar stuk. Dat bleef niet onopgemerkt, want het is op weg een wereldwijde hit te worden. De klassieke orkestbezetting is nog altijd springlevend, zo blijkt maar weer eens. De Schotse muziekduizendpoot Meredith – componist, slagwerker, klarinettist, zangeres en bandleider – staat bekend om haar veelzijdigheid en onvoorspelbaarheid. Ze volgde een klassieke conservatoriumopleiding die ze cum laude afsloot, werd op slag een fenomeen met een pakkend orkestwerk voor de BBC Promsconcerten en deed vanaf dat moment eigenlijk steeds weer iets anders dan men van haar verwachtte. Haar composities zijn vrijwel altijd energiek en speels. Maar in Nautilus – vernoemd naar een inktvis-achtig weekdier – horen velen een dreigende of zelfs dystopische ondertoon, als een kermisattractie die elk moment kan instorten. Het stuk is in elk geval controversieel: op YouTube wisselen enthousiaste en geïrriteerde reacties elkaar af. ´Je mag het interpreteren zoals je wilt. Mijn intentie was enkel om iets te schrijven wat brutaal en over the top klinkt.´

 

Sergej Rachmaninoff: Rapsodie op een thema van Paganini
(1934)

De violist Nicolò Paganini – je kunt hem het eerste echte podiumbeest noemen – verbijsterde zo’n tweehonderd jaar geleden zijn publiek met zelfgeschreven vioolstukken, zó helsmoeilijk dat ze gecomponeerd leken te zijn ´door de duivel zelf´ – althans volgens sommigen. Eéntje daarvan heeft zo’n pakkende melodie dat hordes latere componisten ermee aan de haal zijn gegaan, waaronder Sergej Rachmaninoff. Over Paganini´s springerige melodie schreef hij een weelderige rapsodie met de alllure van een pianoconcert.

Rachmaninoff was zelf een duivelskunstenaar – als pianist, dan – en componeerde zijn beste muziek voor piano, al dan niet met orkest. Hij groeide op in het oude, tsaristische Rusland en vluchtte voor de Revolutie van 1917 naar het westen. Uiteindelijk vestigde hij zich in Amerika waar hij in zijn levensonderhoud voorzag door afmattende concerttournees te maken. Aan componeren kwam hij nauwelijks nog toe; velen dachten dan ook dat hij uitgecomponeerd was. De Paganini-rapsodie kwam in 1934 dan ook als een overweldigende verrassing.

Overigens gebruikt Rachmaninoff niet één, maar twee bestaande melodieën. Paganini´s thema klinkt meteen aan het begin. Wat later zet Rachmanioff daar de dreigende klanken van het oude kerklied Dies Irae (´Dag des Oordeels´) tegenover, een melodie die hij in veel van zijn composities citeert. Het contrast tussen die twee thema´s geeft de muziek een bijzondere dramatiek. Dat vond ook Michel Fokine, een beroemde Russische choreograaf die eveneens in Amerika was neergestreken. Hij stelde Rachmaninoff voor om van dit werk een ballet te maken; hij kwam tenslotte uit een land met een enorme danstraditie, maar had zelf nog nooit een ballet gecomponeerd. Een scenario was snel bedacht: een dansende violist wordt door de Duivel uitgedaagd om zijn ziel te verkopen. Later in het werk komt daar nog een love interest bij, belichaamd door een vrouwelijke derde danser.

Het ballet kwam er inderdaad, maar het stuk werd vooral een triomf voor Rachmaninoff. Vanaf de eerste uitvoering (gewoon in de concertzaal, zonder dans) was het een daverend succes – en niet alleen omdat dat basisthema van Paganini niet stuk kan. Rachmaninoff haalt er alles uit wat erin zit en drukt er een totaal eigen stempel op. Maar liefst vierentwintig variaties komen voorbij en vaak is het thema zo kunstig ´vermomd´ dat je het niet eens meteen herkent. Zijn sterkste troef speelt hij uit in Variatie nr. 18: ineens klinkt er een zinderend melancholieke melodie zoals alleen Rachmaninoff die kan verzinnen – en toch zijn het nog altijd de noten van dat Paganini-thema, maar dan in spiegelbeeld.

 

Carl Nielsen: Symfonie nr, 4, ´Het onuitblusbare´
 (1916)

Allegro
Poco allegretto
Poco adagio quasi andante
Allegro

Carl Nielsen was de eerste Deense componist die doordrong tot het internationale repertoire. Als Scandinaviër wordt hij vaak in één adem genoemd met Jean Sibelius, maar die vergelijking is niet helemaal eerlijk: Nielsen moest het stellen zonder de sagenwereld, de weidse natuur en de politieke motivatie die Sibelius van brandstof voorzagen. Deense volksmuziek inspireerde hem nauwelijks, en zelf wilde hij ook geen uithangbord van de Deense cultuur zijn. Maar hij ontwikkelde wel een eigen stijl waarin romantische passie en moderne strakheid elkaar afwisselen. Deense muziek, zei Nielsen aan het begin van zijn carrière, was ´saai en gezapig… Ik zocht naar krachtiger ritmes en modernere harmonieën.´ Jaren na zijn dood liet de inmiddels hoogbejaarde Sibelius zich lovend uit over het werk van zijn collega: ´Nielsen was een geboren symfonicus´, zei hij. ´Hij wist in zijn muziek zowel het hoofd als het hart aan te spreken.´

Aan heilig vuur ontbrak het Nielsen niet. Al zijn composities waren volgens hemzelf te danken aan zijn gelukkige jeugd en zijn muzikale ouders. Toch viel er soms een schaduw over zijn werk. Op latere leeftijd kampte hij met depressies en soms had zijn werklust een bijna dwangneurotisch karakter. ´Vaak móet ik componeren omdat er teveel muziek in me is gestroomd´, noteerde hij in één van zijn dagboeken. De Vierde symfonie die hij rond zijn vijftigste schreef gaf hij de bijnaam ´Het Onuitblusbare´: het was ´een hommage aan de muziek, zo onuitblusbaar als het leven zelf´. Ook hier was niet alleen levenslust de drijfveer: de Eerste Wereldoorlog was in volle gang en ook voor een Deen was ontspannen achteroverleunen er niet bij. Werkend aan het stuk schreef hij aan zijn vrouw: ´De muziek geeft al het levende weer, en alles wat leeft is voortdurend in beweging. Die levensvormen zijn enorm gevarieerd, maar ze bewegen samen in één grote stroom.´

En gevarieerd is deze symfonie zeker. Het eerste deel is ronduit dramatisch, soms met een angstige ondertoon. Haaks daarop staat het zorgeloze blaasmuziekje van deel twee, al kunnen zulke vriendelijke passages bij Nielsen elk moment een nerveus of wrang karakter krijgen. Inderdaad verandert de sfeer weer abrupt: het derde deel begint met een gekwelde vioolmelodie die aanzwelt tot een quasi-religieus ´gezang´. De dirigent krijgt hier van Nielsen de taak om het te laten klinken ´als een adelaar die zweeft op de wind´. Het absolute hoogtepunt is deel vier, waarin de pauken – die toch al een niet te missen aandeel hadden – op de voorgrond treden en een duel aangaan; meer dan in de voorafgaande delen dringt zich hier de oorlogsrealiteit op. Een tegenoffensief van hoorns en houtblazers faalt aanvankelijk, maar slaagt uiteindelijk toch: het leven is onuitblusbaar.

 

© Michiel Cleij 2026