Programmatoelichting Beethoven & Prokofjev

Deze en volgende maand kunt u twee ‘parallelle’ concerten beluisteren bij uw NNO: in beide concerten wordt een soloconcert van Ludwig van Beethoven gekoppeld aan een Russische balletklassieker uit de 20^e eeuw. In maart gaat het om Beethovens Derde pianoconcert met Prokof’evs geliefde Romeo en Julia, volgende maand om Beethovens Vioolconcert in combinatie met Stravinsky’s roemruchte Le sacre du printemps.

Eerbetoon
Wie Beethovens ouverture Coriolan – waarmee het concert in april zal beginnen – kent, zal opveren bij de inzet van Subito con forza (‘Plotseling met kracht’; 2020) van de Zuid Koreaanse componiste Unsuk Chin (*1961), aangezien de inzet van haar werk overduidelijk op Beethovens ouverture zinspeelt. Het vijf minuten durende werk is het resultaat van een gezamenlijke opdracht van de BBC Radio 3, de Kölner Philharmonie en het Koninklijk Concertgebouworkest en het laatste gezelschap speelde het stuk onder leiding van de aankomende chef-dirigent Klaus Mäkelä in wereldpremière op 24 september 2020 in het Amsterdamse Concertgebouw. Getuige de woorden ‘ter gelegenheid van Beethovens 250^e geboortejaar in 2020’ boven de partituur is Subito con forza een muzikaal eerbetoon aan Beethoven, waarin Chin uitdrukking wilde geven aan de emoties die Beethoven hebben gehad bij het besef van zijn toenemende doofheid: ‘Beethovens worsteling om te communiceren en zijn gehoorverlies leidden geregeld tot innerlijke woede en frustratie. Wat mij bijzonder aanspreekt zijn de enorme contrasten: van vulkanische erupties tot uitzonderlijke sereniteit. Het spreekt diep en indringend over iets wezenlijks in het menselijke bestaan.’ Wie Beethovens oeuvre kent, kan bij beluistering van Subito con forza op zoek gaan naar meer toespelingen op passages uit zijn werk, maar laten we vanavond vooral niet verzuimen Chins werk zelf goed te beluisteren.

‘Nieuwe wegen’
Niet één genre in het oeuvre van Ludwig van Beethoven (1770-1827) draagt zozeer de sporen van zijn toenemende doofheid als zijn pianoconcerten. Sinds zijn komst in Wenen in de late herfst van 1792 had Beethoven een reputatie opgebouwd als een eigenzinnige pianovirtuoos in de salons van de Weense aristocratie (veel van zijn vroege pianosonates zijn hiervoor gecomponeerd) en zijn pianoconcerten vormden een verlengstuk hiervan. Zijn gehoorproblemen maakten het voor hem echter steeds moeilijker nog gezamenlijk met anderen op te treden; het Vijfde pianoconcert (in Es, op.73; 1809) schreef Beethoven al niet meer voor zichzelf, maar voor zijn leerling aartshertog Rudolph van Oostenrijk. Het Derde pianoconcert (in c, op.37; 1803) dateert uit de cruciale periode waarin Beethoven onder ogen moet zien dat zijn gehoorverlies ongeneeslijk was. In diezelfde periode ging Beethoven op zoek naar nieuwe uitdrukkingsmogelijkheden – ‘nieuwe wegen’, zoals hij het zelf noemde – en tot de eerste voorbeelden hiervan behoort het bijzonder mooie slot van het eerste deel van het Derde pianoconcert, als na de solocadens van de pianist de piano als het ware in dialoog gaat met de pauken – een idee, dat hij in zijn Vioolconcert (dat u volgende maand kunt horen) verder zou uitwerken.

Prikkelend ritmische virtuositeit
Het is nu nauwelijks meer voor te stellen dat het jaren heeft geduurd voordat het nu zo populaire ballet Romeo en Julia (op.64; 1935) van Sergej Sergeevič Prokof’ev (1891-1953) zijn officiële première kreeg. Nadat de regisseur Sergej Radlov Shakespeares gelijknamige tragedie had geënsceneerd in het Staatsacademisch Theater in Leningrad ontstond bij hem in 1934 het idee naar hetzelfde onderwerp een ballet te gaan maken. Voor de muziek benaderde hij Prokof’ev, die vanaf 1918 in Europa leefde, maar sinds 1927 steeds frequentere bezoeken bracht aan de Sovjet-Unie en op het punt stond terug te keren naar zijn geboorteland. Toen in december 1934 de Leningradse communistenleider Sergej Kirov op last van een jaloerse Stalin werd vermoord, leek Radlovs idee voortijdig te stranden, omdat Radlov door Kirovs opvolger Andrej Ždanov politiek verdacht werd gemaakt en hij zijn baan aan het theater verloor. Het lukte Radlov en Prokof’ev echter het Moskouse Bolšoj Teatr – in de persoon van de choreograaf Leonid Lavrovskij – voor het project te interesseren en zo kon Prokof’ev gedurende het jaar 1935 zijn muziek voor het ballet componeren. Omdat de beoogde première rond de jaarwisseling 1935-1936 om nooit opgehelderde redenen werd geannuleerd, besloot Prokof’ev twee suites samen te stellen uit delen van zijn balletmuziek om deze in concertzalen te kunnen laten uitvoeren. Als gevolg van alle vertraging kreeg het ballet op 30 december 1938 een ‘inofficiële’ première in Brno (tegenwoordig in Oost-Tsjechië) in een versie waarover Prokof’ev, als hij erbij geweest zou zijn, ongetwijfeld ontevreden zou zijn geweest. Toen in 1939 in Moskou de repetities voor Romeo en Julia werden hervat, stuitte Prokof’evs even subtiele als ritmisch complexe muziek uiteindelijk op zoveel weerstand bij de dansers, dat deze enkele weken voor de op 11 januari 1940 vastgestelde première lieten weten zich uit de productie te willen terugtrekken uit angst voor een flop. Tegen ieders verwachting in werd het ballet, dat op de beoogde premièredatum zijn eerste ‘echte’ uitvoering beleefde, bij het publiek een groot succes – en dat is alleszins begrijpelijk, aangezien Romeo en Julia een verrukkelijke mengeling is van tedere lyriek, statige hofdansen en prikkelend ritmische virtuositeit, zoals u vanavond in de selectie uit de twee in 1936 en 1937 door Prokof’’ev samengestelde suites kunt horen.

Dr. Marcel S. Zwitser